- پزشک متخصص طب کار
پزشکی است که تخصص و مهارت ویژهای در پیشگیری، تشخیص، مدیریت و رویکرد درمانی بیماریها و آسیبهای مرتبط با محیط کار دارد. این متخصص با گذراندن دورهی تخصصی طب کار قادر به ارزیابی کامل سلامت شاغلین و مخاطرات مرتبط با سلامتی در محیطهای کاری، مدیریت بازگشت به کار و پایش مستمر سلامت محیط کار می باشد.
- پزشک دوره دیده طب کار
پزشکی عمومی که دوره ی پنج روزه در زمینه طب کار را گذرانده و صلاحیت انجام معاینات بدو استخدام، ادواری را دارد. این پزشک نقش موثری در اجرای برنامههای طب کار، ارتقای سلامت شاغلین و همکاری با متخصصان طب کار ایفا میکند.
- معاینات بدواستخدام
معاینات بدو استخدام مجموعه کاملی از ارزیابیها و آزمایشهای پزشکی است که پیش از شروع کار انجام میگیرد تا سلامت عمومی و تناسب فرد با وظایف شغلی مشخص شود. این معاینات شامل معاینه بالینی توسط پزشک دوره دیده طب کار یا متخصص طب کار، سنجش بینایی (اپتومتری)، سنجش شنوایی (ادیومتری)، نوار قلب، تست تنفسی (اسپیرومتری)، آزمایش خون و ادرار و آزمایشات تکمیلی بر اساس مواجهات ویژه در برخی از محیط های کاری بنا به تجویز متخصص طب کار میباشد. هدف این معاینات پیشگیری از آسیبها و بیماریهای شغلی، ارزیابی قابلیت جسمی و روانی فرد، حفظ سلامت کارکنان، و تطابق متقاضی با نیازهای شغلی است. نتایج این ارزیابیها به عنوان پایهای برای مدیریت سلامت کارکنان در طول دوره اشتغال به کار میرود و میتواند شامل موارد خاص متفاوتی مطابق مواجهات ویژه در محیط کار باشد.
- معاینات ادواری
معاینات ادواری مجموعهای منظم از ارزیابیهای پزشکی است که معمولاً سالانه یا در بازههای زمانی مشخص، تحت نظر پزشکان متخصص یا دوره دیده طب کار انجام میشود تا وضعیت سلامت شاغلین در مواجهه با عوامل زیانآور محیط کار پایش و ارزیابی شود. این معاینات شامل معاینه جسمی، سنجش بینایی، شنوایی، تستهای تنفسی و آزمایشات خون و ادرار است که بسته به نوع شغل و مواجهات ویژه ممکن است آیتمهای خاصی به این موارد افزوده و یا از آن کاسته شود. هدف اصلی این برنامه پیشگیری ثانویه، شناسایی زودهنگام بیماریهای شغلی و کنترل و درمان به موقع آنها پیش از پیشرفت آسیبهاست. برای دقت بیشتر، پزشک باید پیش از شروع معاینات اطلاع کافی از عوامل زیانآور محیط کار شاغل داشته باشد تا بتواند بررسی جامع و مرتبطتری انجام دهد. این معاینات موجب حفظ و ارتقاء سلامت نیروی کار است و از بروز ازکارافتادگی زودرس جلوگیری میکنند.
- معاینات بازگشت بکار
فرآیندی است برای ارزیابی جامع سلامت فرد پس از دورهای از بیماری یا آسیب طولانیمدت، هدف آن اطمینان از توانایی فرد در انجام وظایف شغلی و برخورداری از سلامت کافی برای بازگشت مطمئن به محیط کار است. این معاینات ضمن کاهش خطرات ناشی از بازگشت زودهنگام به کار، نقش مؤثری در حفظ بهرهوری، پیشگیری از عود بیماری و ارتقای سلامت شغلی کارکنان دارند. همچنین در شرایطی که با تشخیص متخصص طب کار بهبودی کافی ایجاد شده و وظایف محوله به فرد متناسب وضعیت جسمی او میباشد، امکان بازگشت به کار پیش از اتمام استعلاجی نیز وجود خواهد داشت.
- معاینات پایان کار
فرآیندی است برای ارزیابی نهایی سلامت کارکنان پس از پایان دوره اشتغال که با هدف ثبت وضعیت سلامت، شناسایی آسیبها یا بیماریهای شغلی دیررس و مستندسازی سوابق پزشکی انجام میشود.این معاینات از اهمیت ویژهای در پیگیریهای حقوقی، ثبت نهایی اطلاعات سلامت شغلی و ارائه خدمات پس از اشتغال برخوردارند.
- معاینات موردی/ تخصصی
ارزیابی تخصصی و محدودی است که با هدف بررسی دقیق شکایات، علائم یا بیماریهای مشکوک ناشی از کار که در شرایط خاص خارج از برنامههای منظم پزشکی انجام میشود. تا امکان تشخیص و مدیریت بیماریها یا آسیبهای مرتبط با محیط کار فراهم شود. نتایج این ارزیابیها نقش مهمی در پیشگیری، درمان بهموقع و تصمیمگیریهای شغلی کارکنان دارد.
- کارشناس بهداشت حرفه ای
کارشناسی است که با بهره گیری از آموزشهای علمی و فنی، عوامل زیانآور محیط کار را شناسایی، ارزیابی و کنترل مینماید. این افراد با تحلیل عوامل زیان آور شیمیایی، فیزیکی، ارگونومیک و بیولوژیک محیط کار، به کاهش مخاطرات سلامت کارکنان کمک کرده و نقش کلیدی در برنامههای مدیریت ایمنی، سلامت و بهداشت محیط کار ایفا می کند.
- آزمون شنوایی سنجی/ ادیومتری
آزمون استاندارد برای سنجش توان شنوایی افراد است که با اندازهگیری آستانه شنوایی در فرکانسهای مختلف، به شناسایی آسیبهای شنوایی ناشی از مواجهه با شر و صدا در محیط کار کمک میکند. ادیومتری بخشی ضروری از معاینات دورهای، بدو استخدام و برنامههای پایش سلامت شنوایی در محیطهای کاری پرسروصدا محسوب میشود و نقش مهمی در پیشگیری از اختلالات شنوایی ناشی از شغل دارد.
- آزمون بینایی سنجی/ اپتومتری
ارزیابی حدت بینایی دور و نزدیک با استفاده از روشهای مرسوم سنجش آنها است که توانایی فرد را در انجام وظایف شغلی با نیازهای خاص بینایی میسنجد. این آزمونها بخشی از معاینات بدو استخدام و ادواری محسوب میشوند.
بسته به شغل فرد ممکن است نیاز باشد توانایی فرد در تشخیص رنگها ، بررسی توانایی دید عمق و همچنین میدان بینایی آنها بررسی گردد.
- تست تنفسی/ اسپیرومتری/ اسپیرو
ارزیابی استانداردی برای سنجش عملکرد ریهها است که با اندازهگیری حجم و جریان هوای تنفسی، به تشخیص اختلالات و بیماری های ریوی ناشی از شغل یا مواجهه با آلایندههای محیط کار از جمله آسم شغلی و … کمک میکند. این تست در معاینات بدواستخدام و ادواری و بازگشت به کار کاربرد دارد و نقش مهمی در پایش سلامت تنفسی کارکنان دارد.
- عوامل زیان آور محیط کار
به هرگونه عامل فیزیکی، شیمیایی، بیولوژیکی، ارگونومیک یا روانی گفته میشود که در محیط کار وجود دارد و میتواند سلامت کارکنان را در کوتاهمدت یا بلندمدت تهدید کند. این عوامل ممکن است سبب بروز بیماریهای شغلی، اختلالات جسمی یا روانی، یا کاهش بهرهوری شوند.
طبقهبندی اصلی عوامل زیانآور به شرح زیر است:
- عوامل فیزیکی مانند صدا، ارتعاش، گرما، سرما، روشنایی نامناسب و پرتوها.
- عوامل شیمیایی شامل گازها، بخارات، گرد و غبار و حلالها.
- عوامل بیولوژیکی نظیر باکتریها، ویروسها، قارچها و انگلها.
- عوامل ارگونومیک شامل وضعیتهای کاری نامناسب، تکرار حرکات و بلند کردن بار.
- عوامل روانی مانند استرس شغلی، فشار کاری، شیفت کاری و تعارضهای سازمانی.